Axtarış

Ünvan

Aktual

Rusiya və ABŞ arasında xüsusən Cənubi Osetiya hadisələrindən sonra daha da kəskinləşən münasibətlər verilən bəyanatlar və atılan addımlarla özünü bariz şəkildə göstərməkədir. Belə ki,  Rusiya Federasiyası Silahlı Qüvvələri Ali Qərargah Rəisinin Müavini Anatoliy Novoqitsin 21 Avqustda keçirdiyi mətbuat konfransında ABŞ-ın Polşada “Patriot” tipli raket yerləşdirmə addımının İran məsələsi ilə bir əlaqəsinin olmadığını və bunu Rusiyaya qarşı birbaşa təhlükə kimi gördüklərini açıqladı.

Son dövrlərdə Qafqazla əlaqədar xəbərlərdə Rusiya-Gürcüstan münaqişəsi xüsusi yer tutsa da, müzakirə edilən mövzular içərisində Türkiyənin Baş Naziri Recep Tayyip Erdoğanın bu hadisələrə paralel ortaya atdığı “pakt” təklifi də var. Erdoğanın Avqustun 20-də Bakıya etdiyi səfərdə də daha çox bu mövzu diqqət mərkəzində olmuşdur. Xatırladaq ki, Baş Nazir Erdoğan, Cənubi Osetiya problemi ətrafında yaranmış münaqişə ilə əlaqədar “Qafqaz Sabitlik Paktı”  yaradılması təklifi ilə çıxış etmiş, bu təklifini müzakirə etmək üçün Moskva və Tiflisə səfərlər etmişdi.

Son günlərdə Cənubi Osetiyada baş verən hadisələr İran mətbuatının da əsas xəbərinə çevrilib. Rusiyanın, Gürcüstanın və Qərb ölkələrinin bu hadisə ilə bağlı mövqeyini ifadə edən İran mətbuatı münaqişədə rəsmi Tehranın vasitəçilik etmək istəyini də qabardmışdır. İranda fəaliyyət göstərən bir sıra kütləvi informasiya vasitələri Cənubi Osetiya münaqişəsinin səbəblərini AB və ABŞ-da axtarsalar da, digər bir qrup medyada isə hadisə Rusiiyanın regionda Qərbə güc nümayişi kimi dəyərləndirilməkdədir.

Strateji icmallar

İyulun 19-da “İran” prezidentin müavini, turizm və mədəni abidələri qoruma idarəsinin rəisi İsfəndiyar Rəhim Məşayi İran və İsrail xalqlarının dostluğu haqda söhbət etmişdi. Məşayi bir neçə gün sonra öz sözlərini təkzib etsə də avqustun 10-da yenidən İsrail xalqı ilə dostluq haqda danışıb. Bazar günü o bildirib ki, “mininci dəfə və əvvəlkilərdən daha güclü bəyan edirəm, biz bütün dünya xalqları ilə o cümlədən Amerika və İsrail xalqı ilə dostuq”. O həmçinin bildirmişdi ki, “artıq heç bir din bütün dünyaya müsəllət olmayacaq”. Məşayinin bu bəyanatı Şiəliyin “İmam Zamanın gələcəyinə və bütün dünyanı vahid din altında birləşdirəcəyinə dair” inamı ilə ziddiyyət təşkil edir.

İranda prezident seçkiləri 4 ildən bir keçirilir. Prezidentliyə namizədlər sadəcə “Şuraye Negəhban” tərəfindən təsdiqləndikdən sonra seçki prosesinə qatıla bilərlər. Prezident seçilən şəxs Ali Dini Rəhbər tərəfindən təsdiqləndikdən sonra status əldə edir. Ali Dini Rəhbərdən sonra ikinci səlahiyyətli şəxs olan prezident bütün icra aparatına nəzarət edir, xarici və daxili siyasət kurslarını müəyyənləşdirir.

Gürcüstanın Cənubi Osetiyada separatizmi ortadan qaldırmaq və ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün avqustun 8-də başlatdığı əməliyyat Rusiyanın hərbi müdaxiləsi nəticəsində Tbilisi üçün tam bir fəlakətə çevrildi. Gürcü ordusunun əməliyatın ilk günü Cənubi Osetiya bölgəsinin paytaxtı Sxinvali şəhərini azad etməsindən sonra, rəsmi Tbilisini sülh danışıqları prosesini pozmaqda və Osetin xalqına qarşı “soyqırım həyata keçirməkdə” günahlandıran Rusiya, “öz vətəndaşlarını qoruma və Gürcüstanı sülhə məcbur etmə əməliyatı” adı altında münaqişə zonasına hərbi müdaxilə etdi.

Analitik bülletenlər

Türkiyə və İran Qafqazda və Yaxın Şərqdə tarixən rəqabət aparan iki qonşu dövlətdir. İki ölkə arasında  uzunluğu 450 km olan quru sərhəddi var. Bu sərhəd  1639-cu ildə Osmanlı ilə Səfəvi arasında imzalanan Qəsri Şirin müqaviləsiylə müəyyənləşdirilmişdir. Türkiyə və İran arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi hazırda 7 milyard dolara çatır və 2010-cu ilə qədər bu həcmin illik 10 milyard dollara çatdırlması planlaşdırılır.

Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeniden formalaşması prosesi yeni güc təmərküzləşmələrini və müxtəlif ölkələrin yeni münasibətlər sistemini qurma ehtiyacını gündəmə gətirdi. Yeni dövr ABŞ-in tək qütüblü dünya qurma təşəbbüsləri, AB-nin qlobal aktyor olma arzusu, Çinin və Hindistanın əhalisinin çoxluğu və sürətli iqtisadi inkişafı, Yaponiyanın rol arayışı və Rusiyanın bu prosesdə fəal iştirak arzusu ilə səciyyələnməkdədir. Bu prosesdə əsas mübarizə mərkəzlərindən biri kimi dünya enerji ehtiyatların büyük bir hissəsinin yerləşdiyi Yaxın Şərq və Xəzər bölgələri böyük önəm qazandı. Beynəlxalq münasibətlər sisteminin gələcək taleyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm əhəmiyyətə malik olan bu coğrafiyadakı güc mübarizəsində bölgə xaricindən bir gücün, yəni fövqəldövlət ABŞ-ın fəallığına qarşı ənənəvi bölgəsəl güc İran ilə SSRI-nin dağılması ilə fövqəldövlət statusunu itirərək özünə yeni rol axtarışında olan Rusiyanın münasibətləri xüsusi diqqət cəlb etməkdədir. Bu yazıda Rusiya və İran arasındakı bu münasibətlərin xarakteri və əməkdaşlıq prosesi təhlil ediləcəkdir.